FİİLİMSİ(EYLEMSİ)
FİİLİMSİLER
FİİLİMSİ(EYLEMSİ)
Kökü veya gövdesi fiil olan,aldığı eklerle cümle içinde isim sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi denir.
Fiilimsiyi bulabilmemiz için çekimli fiilin ne olduğunu çok iyi bilmemiz gerekiyor.
Çekimli fiil;bir fiil kök veya gövdesinin kip (zaman veya dilek) ve kişi eki alarak cümlede yargı bildiren halidir.Formül şeklinde yazarsak:
Fiil+kip eki+kişi eki=Çekimli fiil
Örnekler:
Gel-di-m
Bil-i-yor-um
Oku-sa-k
FİİLİMSİLERİN ÖZELLİKLERİ
1-Kip ve kişi eki almazlar.
2-İsim çekim eklerini alırlar.Çünkü onlar artık fiil özelliklerini kaybetmişlerdir.Ek açısından fiil ile ortak yönü ikisi de olumsuzluk eki alırlar.
3-Kendine özgü ekleri vardır.Fiilimsi ekleri yapım eki olarak kabul edilmektedir.
FİİLİMSİ TÜRLERİ
1-İSİM FİİL
2-SIFAT FİİL
3-ZARF FİİL
Fiilimsilerin türlere ayrılmasının nedeni işlevsel farklılıklardır.Fiil; kalıcı ad veya eylem yapıyorsa isim fiildir,fiil sıfat yaparak niteleme görevinde kullanılıyorsa sıfat fiildir,fiil zarf yaparak zaman veya durum bildiriyorsa zarf fiildir.Bu nedenle fiilimsi üç farklı türde incelenmektedir.
Fiilimsilerin cümle içindeki görevlerinin yanı sıra ekler de fiilimsi türlerini belirlemektedir.
İSİM FİİL
Fiillere getirilen ‘’-ma/-me,-ış/-iş,-mak/-mek’’ ekleriyle yapılır.Bu ekler akılda kolay kalması için ‘’MAYIŞMAK’’ şeklinde kodlanır.
ÖRNEK:
Annenle tanışmayı çok isterim.
Kitap okumak kadar güzel bir eğlence var mıdır?
NOT:
İsim fiil eki almış olmasına rağmen zamanla kalıplaşarak bir varlığa veya kavrama ad haline gelmiş sözcükler vardır. Bunlar artık fiilimsi değildir.
Gelen evrakları danışmaya bırak.
Kış için yakacak almak gerekiyor.
Annenin yaptığı dolma çok güzel görünüyor.
Bu havada dondurma yersen çok hasta olabilirsin.
Bugün hava şartları sebebiyle tüm uçuşlar iptal edilmiş.
KALICI İSİM VE FİİLİMSİ FARKI:
Fiilimside eylem hala devam ediyor ama kalıcı isimde devam eden bir eylem yok,bir kavrama isim olan kelime var.
Bana danışmadan karar vermemeni rica ediyorum.
Danışmaya hangi kata çıkacağımızı sorduk.
Birinci cümlede danışma olayı devam eden bir eylemdir.İkinci cümlede bir kavram ismi var.Bu durumu bir de şu şekilde kontrol edebiliriz:
Birinci cümlede ‘’danışma’’ kelimesini olumsuz olarak kullanabiliriz.(danışmadan)İkinci cümlede ‘’danışmama’’ diye bir kavram ismi yoktur.
SIFAT FİİL
Fiillere getirilen “-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez,-ar/-er /-ır /-ir /-r, -dık/-dik /-duk/-dük,-acak/-ecek), -mış/-miş /-muş/-müş’’ ekleriyle yapılır. Bu ekleri, aklımızda daha kolay kalması için “anası mezar dikecekmiş“ şeklinde kodlayabiliriz. Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılırlar.
ÖRNEKLER:
Konuşan öğrencileri uyardım.
Bu kırılası ellerinle mi vurdun minicik yavruya?
Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.
Ummadık taş baş yararmış.
Düşündüğün gibi değil.
Sararmış yapraklar sonbaharın en güzel tanımı.
NOT:
Bazı sözcükler, sıfat-fiil eklerini alarak kalıcı isim olur. Fiilimsi özelliğini kaybeder.
Fırına tutacak olmadan asla dokunma.
Yakacak sıkıntısını bu yıl da çekeceğiz.
ZARF FİİL (BAĞ FİİL - ULAÇ)
Fiillere getirilen “-ken,-alı/-eli, -madan/-meden, -ince/-ınca/-unca/-ünce, -ip/-ıp/-up/-üp, -arak/-erek, -dıkça/-dikçe/-dukça /-dükçe /-tıkça /-tikçe / tukça/-tükçe, - e… -e/-a… -a, -r… -maz /-r… -mez, -casına/-cesine), -meksizin/-maksızın,-dığında/-diğinde /-duğunda /-düğünde /-tığında /-tiğinde / -tuğunda /-tüğünde” ekleriyle oluşturulan sözcüklerdir. Zarf fiillere iki cümleyi birbirine bağladıkları için bağ fiil veya ulaç da denir.
Zarf fiiller çekim ekleri almazlar. Cümlede zarf olarak kullanılırlar.
Zarf fiil eklerini şöyle kodlayabiliriz:
‘’ Kenyalı asiye ince ipi araklamadıkça madene giremez.’’
ÖRNEKLER:
Dereyi görmeden paçaları sıvama.
Ekmeği keserken elini de kesmiş.
Bugün ağlaya ağlaya yanıma geldi.
Beni görür görmez ağlamaya başladı.
Bu okula başlayalı tam iki yıl olmuş.
Çalışarak kurtulacağız cehalet denen düşmandan.
Konuşa konuşa halledelim sorunlarımızı.
Okul bitince çok güzel planlarım var.